Kuchnia, która syci i pamięta wieś
Ziemia w Górach Świętokrzyskich nigdy nie była szczególnie żyzna, a to zaskakująco dobra wiadomość dla podniebienia. Z niewielu prostych składników – ziemniaków, kasz, kapusty, suszonych grzybów i dziczyzny – powstała kuchnia, która nie udaje niczego, czym nie jest. Sycąca, rozgrzewająca i uczciwa. Dokładnie taka, jakiej chce się po dniu na szlaku albo po zwiedzaniu zamków.
Poniżej znajdują się dwie rzeczy: przegląd regionalnych smaków, których można spróbować w regionie, oraz informacje o tym, gdzie serwuje się tradycyjne dania – od karczm przy szlakach po lokale w Kielcach i Sandomierzu. Ceny i godziny bywają zmienne, więc ofertę każdego miejsca najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą.
Regionalne smaki, których warto spróbować
Zalewajka świętokrzyska – królowa regionalnych zup
To najbardziej rozpoznawalne danie regionu. Zalewajka to sycąca zupa na kwaśnym żurze żytnim, z ziemniakami, boczkiem lub kiełbasą, skwarkami, a często i suszonymi grzybami. Prosta, lekko kwaskowa, głęboka w smaku – danie, które przez pokolenia rozgrzewało po pracy w polu. Znajduje się na oficjalnej Liście Produktów Tradycyjnych prowadzonej przez Ministerstwo Rolnictwa.
Prażuchy – kluski, które wróciły do łask
Prażuchy (nazywane też prazokami) to kluski mączno-ziemniaczane, których nazwa pochodzi od prażenia mąki. Dawniej stanowiły podstawę chłopskiego stołu, dziś wracają do menu regionalnych lokali, podawane zwykle ze skwarkami albo z kwaśnym mlekiem.
Parzybroda i inne dania jednogarnkowe
Parzybroda to jednogarnkowa potrawa z kapusty, ziemniaków, cebuli i boczku. Nazwa jest przewrotna: długie wstęgi kapusty potrafią przy jedzeniu „parzyć brodę”. To kuchnia bez pretensji, za to z charakterem – podobnie jak kapusta z grochem czy placki ziemniaczane, obecne w regionie niemal wszędzie.
Pierogi, gołąbki i dziczyzna
Region kojarzy się także z pierogami – zwłaszcza z kaszą gryczaną i serem – oraz z gołąbkami z kaszą. Osobną, mocną pozycję ma dziczyzna, dobrze wpisana w tutejszą, leśną kuchnię. W okolicach Sandomierza pojawia się też „bulwa świętokrzyska” – ziemniak faszerowany mięsem, zapieczony w kapuście z boczkiem.
Na słodko i do koszyka
Na deser albo na drogę: regionalne wypieki (w Bodzentynie znane są bułki z makiem), miody z okolicznych pasiek, lokalne sery oraz owoce i przetwory z sadów sandomierskich – śliwki i jabłka, z których region słynie. To także naturalne pamiątki kulinarne do zabrania do domu.
Gdzie zjeść – przegląd lokali w regionie
Poniższe zestawienie to informacyjny przegląd miejsc serwujących kuchnię regionalną w poszczególnych częściach regionu, a nie ranking. Aktualne menu, ceny i godziny otwarcia każdego lokalu warto potwierdzić bezpośrednio.
Blisko szlaków, u podnóża Łysogór
W Świętej Katarzynie, u stóp Łysicy, działa Smaczna Chatka (ul. Świętokrzyska 2) – kuchnia domowa, przystępne ceny, ogródek. W Nowej Słupi, skąd rusza Droga Królewska, mieści się Karczma Mnicha (ul. Świętokrzyska 63) z menu sezonowym i ludowym wystrojem. Przy klasztorze na Świętym Krzyżu funkcjonuje Jadłodajnia „Piwnica pod Aniołami” – pierogi i żurek serwowane w piwnicy klasztornej, na trasie między Łysą Górą a klasztorem. To okolica opisana szerzej we wpisie o szlakach pieszych.
Kielce i okolice
W Kielcach kuchnię polską – gulasz, pierogi, dania mięsne – serwuje między innymi restauracja Monte-Carlo (ul. Paderewskiego 20) w centrum miasta. W Brzezinkach pod Kielcami, na trasie części tras rowerowych, działa niewielka Kuchnia Regionalna z pierogami przygotowywanymi na miejscu.
Chęciny i Sandomierz
Pod zamkiem w Chęcinach, przy ul. Armii Krajowej, mieści się Restauracja Pod Zamkiem. W Sandomierzu wybór jest największy: rustykalna Stara Piekarnia (ul. Rewery) z „bulwą świętokrzyską”, zalewajką i codziennie zmienianym menu (bywa tylko gotówka), Bistro Podwale tuż pod starówką z nowoczesnym ujęciem kuchni polskiej oraz Widnokrąg (ul. Opatowska) z ofertą z wyższej półki.
Alternatywa – własna kuchnia w domku
Regionalne smaki można też przygotować samodzielnie. Domki Mocy w Orzechówce mają w pełni wyposażone kuchnie, a w okolicy dostępne są lokalne produkty – świeży chleb, wiejskie sery, wędliny, miód oraz owoce z sadów sandomierskich. Z takich składników łatwo złożyć kolację na własnym tarasie, bez szukania stolika i bez pośpiechu. Więcej o wyposażeniu obiektu znajduje się na podstronie domków.
Najczęstsze pytania o jedzenie w Górach Świętokrzyskich
Jakich dań spróbować w Górach Świętokrzyskich?
Najbardziej charakterystyczna jest zalewajka świętokrzyska, a obok niej prażuchy, parzybroda, pierogi z kaszą gryczaną i serem oraz dania z dziczyzny. W okolicach Sandomierza występuje też „bulwa świętokrzyska”.
Co to jest zalewajka świętokrzyska?
To tradycyjna, lekko kwaśna zupa na zakwasie żytnim, z ziemniakami, boczkiem lub kiełbasą i skwarkami, często z dodatkiem suszonych grzybów. Uchodzi za sztandarowe danie regionu i figuruje na Liście Produktów Tradycyjnych.
Gdzie zjeść regionalnie blisko szlaków?
Lokale z kuchnią regionalną działają w Świętej Katarzynie, w Nowej Słupi oraz przy klasztorze na Świętym Krzyżu – to wygodne przystanki po zejściu z trasy.
Gdzie zjeść w Kielcach i Sandomierzu?
W Kielcach kuchnię polską serwuje między innymi restauracja Monte-Carlo. W Sandomierzu tradycyjne dania dostępne są m.in. w Starej Piekarni i Bistro Podwale, a oferta z wyższej półki w lokalu Widnokrąg.
Czy w regionie da się zjeść z psem?
Wiele lokali, zwłaszcza tych z ogródkami, przyjmuje gości z czworonogami, choć zasady różnią się w zależności od miejsca i warto je potwierdzić na wejściu. Więcej o podróżowaniu z psem znajduje się we wpisie o wakacjach z psem.
Ile kosztuje posiłek w regionie?
Ceny są przystępne, choć rosną jak wszędzie. Zupa to zwykle kilka do kilkunastu złotych, a danie główne najczęściej mieści się w okolicach 25-40 zł. W popularnych lokalach w szczycie sezonu należy liczyć się z kolejką w porze obiadowej.
Czy można gotować samodzielnie i kupić lokalne produkty?
Tak. Domki wyposażone są w kuchnie, a w okolicy dostępny jest świeży chleb, sery, wędliny, miód oraz owoce z sadów sandomierskich – z których można przygotować regionalny posiłek we własnym zakresie.
Baza w centrum regionu
Kuchnia świętokrzyska to jeden z powodów, dla których wraca się w te strony – prosta, sycąca i szczera. Domki Mocy leżą w centrum regionu, blisko szlaków oraz lokali z regionalną kuchnią, a każdy domek ma własną kuchnię na dania przygotowywane samodzielnie. Wolne terminy i rezerwacja dostępne są na podstronie rezerwacji.
